Չիլիի կոմունիստական կուսակցության անդամ Ժանետ Խարայի ելույթը՝ նախագահական ընտրություններում Ձախ դաշինքի միասնական թեկնածու ընտրվելուց հետո
Շահումյան Հասարակական Կազմակերպություն, 05/07/2025
Աուգուստո Պինոչետի արյունալի հեղաշրջումից կես դար անց Չիլին դեռևս պայքարում է այդ դարաշրջանի ինստիտուցիոնալ ժառանգության դեմ։ Ժառանգություն, որը թափանցել է ոչ միայն սահմանադրության, այլև երկրի տնտեսական և սոցիալական կառուցվածքի մեջ։ Չնայած ժողովրդական ապստամբություններին, սկսած 2019 թվականի համազգային բողոքի ցույցերից մինչև նոր սահմանադրություն գրելու քաղաքական արշավներ, հաստատված նեոլիբերալ կարգից խզելու ջանքերը հանդիպել են աջակողմյան և ծայրահեղ աջ ուժերի կատաղի դիմադրությանը։ Նման համատեքստում, իշխող կոալիցիայի նախնական ընտրություններում Կոմունիստական կուսակցության թեկնածու Ժանետ Խարայի հաղթանակը պարզապես կուսակցական վերափոխում չէ, այլ չիլիական հասարակության մի մասի կամքի նշան՝ շարունակելու սոցիալական բարեփոխումների ուղին և վերաիմաստավորելու պետության դերը։
ՍԱՆՏԻԱԳՈ – Չիլիի կոմունիստական կուսակցության ներկայացուցիչ Ժանետ Խարան համոզիչ հաղթանակ տարավ կիրակի օրը երկրում կայացած նախնական ընտրություններում։ Տասնհինգ միլիոն մարդ իրավունք ուներ քվեարկելու՝ չորս տարբեր կուսակցությունների կամ կոալիցիաների թեկնածուներից ընտրելու, թե ովքեր կմասնակցեին որպես համատեղ թեկնածուներ նոյեմբերին կայանալիք նախագահական ընտրություններում։ Ընտրված անձանց թվում էին մասնակից կուսակցությունների անդամներ և անկախ կողմնակիցներ։ Ընտրությունների միջինին նման մասնակցության պայմաններում Ջարան անսպասելիորեն և վճռականորեն հաղթեց։
Կոմունիստական կուսակցությունից, Հումանիստական կուսակցությունից և Քրիստոնեական ձախերից կազմված կոալիցիայի թեկնածուն կարողացավ հավաքել ձայների 60 տոկոսը։ Սոցիալիստական կուսակցության, Ժողովրդավարության կուսակցության (ԺԿԿ) և Ռադիկալ կուսակցության թեկնածու Կարոլինա Տուան ընդհանուր առմամբ ստացել է ձայների 28%-ը։ Նախագահ Գաբրիել Բորիչի գլխավորած «Լայն ճակատը» (Frente Amplio) որպես իր թեկնածու առաջադրեց Գոնսալո Վինտերին, ով զբաղեցրեց երրորդ տեղը՝ ստանալով ձայների 9%-ը։ Չորրորդ թեկնածուն՝ Սոցիալական կանաչ տարածաշրջանային ֆեդերացիայի (Federación Regionalista Verde Social) ներկայացուցիչ Խայմե Մոլլեթը, ստացել է ձայների ընդամենը 2.7%-ը։
Խարան իր հաղթանակը նշեց կուսակցության անդամների և կողմնակիցների հետ Սանտյագոյի կենտրոնում գտնվող մեծ բեմում կայացած արարողության ժամանակ։ Գնահատելով կարճաժամկետ ընտրարշավում լայն աջակցությունը, նա ընդգծեց, որ այժմ ինքը կոալիցիայի նախագահի թեկնածուն է, որը պետք է ընդլայնվի նոյեմբերին հաղթանակի հասնելու համար։ Նա իր ընտրարշավի հիմնական առանցքներն է նշել՝ գործող կառավարության սոցիալական բարեփոխումների խորացումը, բազմաբևեռ աշխարհում կայուն աճ ապահովելու համար անկախ տնտեսական քաղաքականության իրականացումը, ինչպես նաև մարդկանց առօրյա կյանքում անվտանգության բարելավումը, որպեսզի քաղաքացիները կրկին կարողանան առանց վախի տեղաշարժվել փողոցներում։
Նա նախկինում կոչ էր արել վերացնել բանկային գաղտնիքը նախընտրական քարոզարշավի ժամանակ՝ մաֆիոզ խմբավորումների ֆինանսական հոսքը դադարեցնելու համար։ Խարան նաև ընդգծեց մասնավոր կենսաթոշակային համակարգը վերացնելու և լիթիումի արդյունահանման պայմանագրերը վերանայելու ուղղությամբ շարունակական ջանքերը։ Նա գովաբանեց Կարոլինա Տուային և Գոնսալո Վինթերին արդար ընտրարշավի համար և հրավիրեց նրանց ու նրանց կուսակցություններին համատեղ աշխատել նախագահական ընտրություններում հաղթելու և խորհրդարանում մեծամասնություն կազմելու համար։ Նրա խոսքով՝ միայն այս կերպ կարելի է կանխել աջակողմյան և ծայրահեղ աջ կուսակցությունների հնարավոր հաղթանակը։ Կուսակցություններ, որոնք ձգտում են կրճատել կառավարությունը և արդեն խոստացել են վերականգնել բարեփոխումները։ Խարան ընդգծեց, որ աշխատավոր և միջին խավի ընտանիքների սոցիալական և տնտեսական խնդիրները կարող են լուծվել միայն կառավարության դերի ամրապնդմամբ։ Նա եզրափակեց՝ Տուային և Վինթերին ասելով. «Մենք բոլորս վաղվանից սկսած կաշխատենք համատեղ ընտրական ծրագրի մշակման վրա»։
Որոշ լրատվամիջոցներ փորձեցին կասկածի տակ դնել նախնական ընտրությունների կարևորությունը՝ մատնանշելով ցածր մասնակցությունը։ Չնայած մասնակցությունը 2021 թվականի նմանատիպ ընտրությունների համեմատ ավելի ցածր էր, այն համապատասխանում էր այս տեսակի այլ ընտրությունների միջին ցուցանիշին։ Հատկանշական է, որ Խարան 132,000-ով ավելի ձայն է ստացել, քան չորս տարի առաջ Կոմունիստական կուսակցության թեկնածու Դանիել Խադոն, և կարողացել է հաղթել երկրի բոլոր քաղաքներում՝ հավաքելով ձայների առնվազն 50 տոկոսը։ Սա այն դեպքում, երբ Կարոլինա Տուան առաջատար է բոլոր հարցումներում և արդյունքը բնութագրում է որպես «հիասթափեցնող»։ Չիլիի գրեթե 20 տարի կառավարած «Ժողովրդավարության կուսակցությունների համերգ» անունով հայտնի կենտրոնամետ կոալիցիան չկարողացավ լավ մոբիլիզացնել իր սոցիալական բազան։ Նմանատիպ իրավիճակ էր նաև Գոնսալո Վինթերի համար լայն ճակատից։ Լայն ճակատը հզորացավ 2019 թվականի սոցիալական բողոքի ցույցերի արդյունքում և այժմ ավելի մեծ ներկայացվածություն ունի, քան Կոմունիստական կուսակցությունը տարբեր տեղական, տարածաշրջանային և ազգային մակարդակներում։
Վինթերը և Տուան խոստացել են պահպանել նախկին պայմանավորվածությունները և աջակցել Ժանետ Ժառին որպես նախագահական ընտրություններում հաղթող թեկնածու։ Սոցիալիստական կուսակցության և Կարոլինա Տուայի հետ կապված PPD կուսակցության առաջնորդները նույնպես շեշտել են միասնության և համերաշխության անհրաժեշտությունը։ Չիլիի նախկին նախագահ Միշել Բաչելետը նույնպես ընտրություններից առաջ արտասահմանից հեռախոսազրույցի ժամանակ հայտարարեց Խարայի հաղթանակին իր աջակցության մասին։
Կենսաթոշակների մասնավորեցման դադարեցման, ընդհատակյա տնտեսական խմբավորումների գործունեության վերահսկման և ռազմավարական ռեսուրսների, ինչպիսին է լիթիումը, շահագործման վերանայման նման խոստումների կատարումը անհնար կլինի առանց խորհրդարանում ամուր հենարանի և լայն քաղաքական աջակցության։ Ինչպես ցույց տվեց նաև Բորիչի կառավարության փորձը, սոցիալական արդարության իրականացումը բռնապետության ժամանակ նախագծված քաղաքական և տնտեսական համակարգի շրջանակներում՝ առանց խորը կառուցվածքային փոփոխությունների, բախվում է շարունակական փակուղիների։ Ջարան այժմ դժվարին առաքելության առջև է կանգնած՝ ոչ միայն հաղթել նախագահական ընտրություններում, այլև մոբիլիզացնել ձախերի ցրված ուժերը, արձագանքել կուտակված սոցիալական պահանջներին և դիմակայել ծայրահեղ աջերի հզոր վերադարձին, որը երազում է վերականգնել «հին կարգը»։
Այժմ Չիլիի ապագայի հեռանկարները կախված են ոչ միայն առաջիկա ընտրությունների արդյունքից, այլև ձախ ուժերի՝ նեոլիբերալ կարգից իսկապես անցում կատարելու և փողոցներից ի հայտ եկած խոստումները կատարելու կարողությունից։
*Զեկույցը պատրաստելու համար թարգմանիչն օգտագործել է «Երիտասարդ աշխարհ» և «Ամերիկա21» ամսագրերի տեղեկությունները։
Շահումյան Կազմակերպություն, 05/07/2025
