Չինաստանը բավական մեծ ծավալով վարկեր է տրամադրում զարգացող երկրներին, հատկապես Ասիայում, Աֆրիկայում, Լատինական Ամերիկայում և այլ տարածաշրջաններում։ Այդ վարկերի հիմնական աղբյուրներն են չինական պետական ֆինանսական կառույցները, հատկապես China Exim Bank-ը և China Development Bank-ը։
Բայց այստեղ կարևոր է տարբերակել՝ Չինաստանի բոլոր վարկերը նույն պայմաններով չեն տրամադրվում։
Ի՞նչ պայմաններ է սովորաբար դնում Չինաստանը
1. Երկիրը պետք է կարողանա վերադարձնել վարկը։
Չինաստանի Exim Bank-ի պաշտոնական պայմաններում նշվում է, որ վարկառուն պետք է ունենա բավարար վարկունակություն, վարկի մայր գումարը և տոկոսները վճարելու կարողություն, իսկ անհրաժեշտության դեպքում՝ երաշխիք։
2. Վարկը հաճախ կապված է կոնկրետ ծրագրի հետ։
Օրինակ՝ երկաթուղի, նավահանգիստ, էլեկտրակայան, ճանապարհ, հանքարդյունաբերություն կամ այլ խոշոր ենթակառուցվածքային նախագիծ։ Որոշ վարկերի դեպքում չինական կողմը կարող է պահանջել, որ ծրագրում օգտագործվեն չինական ընկերություններ, սարքավորումներ կամ ծառայություններ։
3. Կարող է պահանջվել ապահովում կամ գրավ։
Սա հատկապես հետաքրքիր կետ է։ 2025-ին հրապարակված մեծ ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ 2000–2021 թվականներին ուսումնասիրված չինական պետական վարկերի զգալի մասը ունեցել է ապահովման մեխանիզմներ։ Դրանցից մեկը կարող է լինել, օրինակ, երկրի արտահանվող նավթի կամ այլ հումքի վաճառքից ստացվող եկամուտների հատուկ հաշվին ուղղումը՝ վարկի մարումն ապահովելու համար։
4. Չինաստանը սովորաբար չի պահանջում այնպիսի քաղաքական տնտեսական պայմաններ, ինչպիսիք հաճախ կապված են ԱՄՀ-ի կամ Համաշխարհային բանկի ծրագրերի հետ։
Չինական վարկավորման մոտեցումը պաշտոնապես շեշտադրում է չմիջամտություն ըերկրի ներքին քաղաքականությանը։ Այսինքն՝ սովորաբար վարկը չի կապվում, օրինակ, պետական ծախսերի կրճատման, սուբսիդիաների վերացման կամ տնտեսական կառավարման բարեփոխումների պարտադիր փաթեթի հետ։
Սակայն սա չի նշանակում, որ չինական վարկերը պայմաններ չունեն։ Պայմանները կարող են լինել ֆինանսական, առևտրային և իրավական։
Իսկ տոկոսադրույքները
Սա նույնպես կախված է վարկի տեսակից։ AidData-ի ուսումնասիրած պայմանագրերում, օրինակ, չինական Exim Bank-ի արտոնյալ վարկերից որոշները ունեցել են մոտ 2–3% ֆիքսված տոկոսադրույք, 20 տարվա ժամկետ և մոտ 5 տարվա արտոնյալ ժամանակահատված։ Ավելի առևտրային վարկերի դեպքում պայմանները եղել են ավելի թանկ՝ օրինակ՝ շուկայական տոկոսադրույքին հավելված 3–4 տոկոսային կետ։
Այստեղ շատ կարևոր տարբերություն կա
Չինաստանի մոդելը կարելի է շատ պարզ ներկայացնել այսպես.
ԱՄՀ/Համաշխարհային բանկի որոշ վարկեր→«Մենք ձեզ գումար ենք տալիս, բայց պահանջում ենք նաև տնտեսական քաղաքականության որոշակի փոփոխություններ»։
ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՉԻՆԱՍՏԱՆԻՑ ԿԱՐՈՂ Է ՎԱՐԿ ՎԵՐՑՆԵԼ ՀԵՏԵՎՅԱԼ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ՝
- պղնձի և մոլիբդենի խորքային վերամշակում,
- պղնձե մալուխների և էլեկտրատեխնիկայի արտադրություն,
- երկաթուղու զարգացում,
- արևային վահանակների կամ մարտկոցների արտադրություն, ԷՆԵՐԳԵՏԻԿ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆ
- դեղերի արտադրություն,
- մեքենաշինություն,
- գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակում։
ՎԱՐԿԸ ՉԸՕԳՏԱԳՈՐԾՎԻ ԸՆԹԱՑԻԿ ԾԱԽՍԵՐԻ ՀԱՄԱՐ
Սա Հայաստանի համար սկզբունքային տարբերություն է։
Եթե Հայաստանը Չինաստանից վերցնի, օրինակ, 1 միլիարդ դոլար, բայց այդ գումարով կառուցի միայն ճանապարհներ, կառավարական շենքեր կամ սպառողական ծրագրեր, ապա Հայաստանը կունենա 1 միլիարդ դոլարի պարտք, բայց պարտքը վերադարձնելու համար նոր արտադրական եկամուտ չի ստեղծվի։
Իսկ եթե նույն գումարով ստեղծվի արտադրություն, որը տարեկան արտահանում է, օրինակ, հարյուրավոր միլիոնավոր դոլարի պատրաստի արտադրանք, իրավիճակը լրիվ այլ է։
Այսինքն՝
ՎԱՏ ՄՈԴԵԼ
Վարկ → սպառում → պարտք → նոր վարկ → նոր պարտք
ԱՎԵԼԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏ ՄՈԴԵԼ
Վարկ → արտադրություն → աշխատատեղ → արտահանում → եկամուտ → վարկի վերադարձ → հետագա տնտեսական աճ
Այսպիսով սա փոխադարձ տնտեսական շահերի հարաբերություն է, ոչ թե բարեգործություն։
Այստեղ հատկապես հետաքրքիր կլինի Հայաստանի պղնձի, մոլիբդենի, ոսկու և գյուղատնտեսական հումքի խորքային վերամշակման օրինակով հաշվարկել, թե ինչ կարող է ստացվել, եթե վարկը ուղղվի պատրաստի արտադրության ստեղծմանը։
Ի՞նչ սարքավորումներ էին ձեռք բերվում
2015 թ․ մարտի 25-ին Հայաստանի կառավարությունը և Չինաստանի Export-Import Bank-ը (China Exim Bank) ստորագրեցին վարկային համաձայնագիր՝ Ստացել է 155 մլն յուան վարկ՝ մոտ $25.3 մլնՀայաստանի մաքսային զննման տեխնոլոգիաների և սարքավորումների արդիականացման համար
Ծրագրի հիմնական նպատակն էր ձեռք բերել ռենտգենյան և այլ զննման սարքավորումներ, այդ թվում՝ շարժական սկաներներ, որոնք նախատեսված էին բեռների մեջ.
- զենք,
- պայթուցիկ նյութեր,
- թմրանյութեր,
- մաքսանենգ ապրանքներ
հայտնաբերելու համար։
Նախատեսվում էր նաև այնպիսի տեխնոլոգիա, որը հնարավորություն էր տալիս երկաթուղային բեռների մաքսային զննում կատարել առանց բեռը ամբողջությամբ բացելու։
Հայաստանը չպետք է վախենա ոչ չինական, ոչ եվրոպական, ոչ ամերիկյան կապիտալից։ Պետք է վախենալ այնպիսի վարկից, որը չի ստեղծում արտադրություն և եկամուտ։
Իսկ Հայաստանի համար լավագույն բանաձևը կարող է լինել՝
վարկ →արտադրություն→աշխատատեղ→արտահանում→եկամուտ→վարկի վերադարձ։
ոչ թե՝
վարկ →սպառում→պարտք→նոր վարկ։
